|| श्री मत्स्योदरी देवी संस्थान, अंबड ||

मत्स्याकार नगी स्वये त्रयरूपे वास्तव्य ज्यांचे असे।
श्री काली, श्री लक्ष्मी, महासरस्वती अन्यत्र ऐसे नसे ।।[cite: 2]

अधिक माहिती

महिमा आणि ऐतिहासिक स्थापत्य

जालना जिल्ह्यातील अंबड येथील श्री मत्स्योदरी देवीचे मंदिर हे अत्यंत प्राचीन आणि जागृत देवस्थान आहे. ज्या डोंगरावर हे मंदिर स्थित आहे, त्याचा आकार मत्स्याकृती (माशासारखा) आहे. या माशाच्या उदर भागात देवीचा गाभारा असल्यामुळे देवीला 'मत्स्योदरी' हे नाव प्राप्त झाले आहे.[cite: 2]

या मंदिरात महाकाली, महालक्ष्मी व महासरस्वती या तीन त्रयस्वरुपी आदिशक्तींचे भव्य तांदळे विराजमान आहेत. या प्राचीन स्थानाची महती प्रत्यक्ष स्कंदपुराणातील सह्याद्री खंडात वर्णन केलेली आहे.[cite: 2]

ऐतिहासिक वास्तू आणि बांधकाम

या मंदिराचा भव्य जीर्णोद्धार आणि सुबक बांधकाम पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर आणि तुकोजी होळकर यांनी केले आहे.[cite: 2]

  • भव्य प्रवेशद्वार: ६५ दगडी पायऱ्या चढून गेल्यावर भव्य नगारखाना आणि प्रवेशद्वार लागते.[cite: 2]
  • सभामंडप: मंदिरातील सभामंडप ३० फूट लांब व २० फूट रुंद असून त्याचे छत पूर्णपणे दगडी आहे आणि त्याला कोणताही आधार (स्तंभ) नाही.[cite: 2]
  • गाभारा (गुहा): देवीचा गाभारा ७ फूट रुंद आणि २० फूट लांब असलेल्या एका नैसर्गिक गुहेत आहे.[cite: 2]

भक्त आणि त्यांच्या अद्भुत कथा

भक्त अंबरीष राजा

भगवान विष्णूंचा परम भक्त असलेला अंबरीष राजा, ज्याने देवीची अत्यंत कठोर तपस्या करून दिव्य दृष्टी प्राप्त केली.[cite: 2]

भक्त तान्हाजी देशमुख

खोट्या आरोपांमुळे संकटात सापडलेले देवीचे निस्सीम भक्त, ज्यांना देवीने साक्षात दर्शन देऊन शिळारूपात आपल्या चरणी स्थान दिले.[cite: 2]

कुंतीपुत्र भीम

महाभारत काळात कुंतीपुत्र भीमाने आपल्या गदेच्या आघाताने 'भीमतीर्थ' निर्माण केले आणि अद्भुत वैष्णवी कलेने देवीला प्रसन्न केले.[cite: 2]

भक्त सुधर्मा

नृसिंहाचा अनन्य भक्त ज्याला देवीने प्रथम नृसिंह रूपात आणि नंतर मूळ जगन्माता रूपात दर्शन दिले.[cite: 2]

नवरात्र उत्सवात मानकरी परंपरा

अंबड शहरातील सर्व समाज घटकांना उत्सवात सहभागी करून घेण्यासाठी पूर्वीपासून 'बारा बलुतेदार' पद्धतीनुसार मानकरी परंपरा चालत आली आहे. हे मानकरी नवरात्रात देवीच्या विधींसाठी आवश्यक सामग्री श्रद्धेने पुरवतात.[cite: 2]

सोनार (उदावंत परिवार)

होम हवनाच्या वेळेस सोन्याचे मंगळसूत्र व चांदीचे जोडवे देतात.[cite: 2]

कुंभार (संत्रे परिवार)

होम हवनास लागणारी मातीची भांडी, खेळणी व बोळकी देतात.[cite: 2]

कासार (शेटे परिवार)

होमहवनासाठी बागडी, बुगडी आणि हिरवा चुडा पुरवितात.[cite: 2]

सुतार (निंबाळकर परिवार)

होमहवनाच्या आहुती देण्यासाठी लाकडाची धडवंची व पन्हाळ देतात.[cite: 2]

माळी (पुंड / गाजरे)

नवरात्र काळात देवीला पान-फूल व फुलांच्या माळा देतात.[cite: 2]

धोबी (चौधरी परिवार)

मत्स्योदरी मातेचे वस्त्र व सामग्री पुरवितात.[cite: 2]

फुलारी (शेख समाज)

नवरात्र काळात फुलाची माळ आणि विड्याचे पान देण्याचा मान आहे.[cite: 2]

कैकाडी (गायकवाड समाज)

धार्मिक विधी आणि होमहवनासाठी परडी पुरवितात.[cite: 2]

उत्सव, नवस परंपरा आणि पवित्र स्थळे

नवरात्र व दीपोत्सव

  • मुख्य यात्रा: नवरात्रातील सातवी माळ हा मुख्य यात्रेचा दिवस असतो. या दिवशी लाखो भाविक दर्शनाचा लाभ घेतात.[cite: 2]
  • नवस फेडणे (मुले टाकणे): चौथ्या, पाचव्या व आठव्या माळेला नवसाचे मुले-मुली होम हवनजवळ झोळीत टाकले जातात (दरवर्षी ४-५ हजार मुले).[cite: 2]
  • ६५ पायऱ्यांवर नारळ: नवस पूर्ण झाल्यावर भाविक ६५ पायऱ्यांवर ६५ नारळ फोडतात.[cite: 2]
  • सीमोल्लंघन: विजयादशमीला सर्व गावकरी जुन्या तहसील कार्यालयापासून वाजत-गाजत सीमोल्लंघनासाठी येतात.[cite: 2]
  • त्रिपुरारी दीपोत्सव: कार्तिक पौर्णिमेला मंदिराच्या पायऱ्या व शिखरावर १० हजारांपेक्षा जास्त पणत्या लावून 'मत्स्योदरी मातेची दिपावळी' साजरी केली जाते.[cite: 2]

परिसरातील अन्य स्थळे व तीर्थे

  • श्री स्वामी समर्थ मंदिर: अंबड नगरीत अश्विन शुक्ल पक्ष १० शके १९२९ रोजी स्थापित अक्कलकोट निवासी श्री स्वामी समर्थांचे भव्य मंदिर.[cite: 2]
  • राममंदिर (देशमुख गल्ली): प.पू. रामानंदस्वामी यांच्या हस्ते १७ व्या शतकात स्थापित पुरातन लाकडी मंदिर.[cite: 2]
  • पवित्र तीर्थकुंडे: मत्स्याद्री पर्वतावर अंबालय तीर्थ, नाग तीर्थ (राणीची विहीर), देवद्वार तीर्थ, भीमतीर्थ आणि कांची तीर्थ अशी अनेक पावन तीर्थे आहेत.[cite: 2]
  • ऐतिहासिक बारवा: अंबड शहरात महाद्वारी, पुष्कर्णी आणि कावंदी या भव्य बारवा आहेत, जे वास्तूशास्त्राचा उत्कृष्ट नमुना आहेत.[cite: 2]

विद्यमान विश्वस्त मंडळ

श्रीमती मनिषा मेने

अध्यक्ष तथा तहसीलदार, अंबड

[cite: 2]

श्री. बाबुराव चंडोल

सचिव तथा नायब तहसीलदार

[cite: 2]

श्री. बालासाहेब देशमुख

विश्वस्त

[cite: 2]

श्री. वसंतराव बल्लाळ

विश्वस्त

[cite: 2]

श्री. दत्तात्रय जोशी

विश्वस्त

[cite: 2]

श्री. बाबासाहेब कटारे

विश्वस्त

[cite: 2]

संपर्क आणि पत्ता

श्री मत्स्योदरी देवी संस्थान

पत्ता: मत्स्याद्री पर्वत, अंबड शहर, जि. जालना, महाराष्ट्र

नियमित वेळ: सकाळी ६:०० ते सायंकाळी ८:३०

मंगळवार व शुक्रवार: सकाळी ६:०० ते रात्री ९:००

ई-मेल: contact@matsyodaridevi.org (उदाहरणादाखल)

Google Map Placeholder
h